Een doodlopende weg

In 1933 vierde de Nijverdalse slager David Samuel zijn negentigste verjaardag. Een respectabele leeftijd, zeker in die dagen. Voor Johanna van Buren, de Hellendoornse streektaaldichteres, was dat genoeg reden een gedicht aan ’n Oalen Preens te wijden, dat als volgt begint:

‘k Fielseteer’ oew, Preensen Davied
Met den heugelijken dag.
Noew al neeg’ntig is oew joartal
Det ’t nog honderd wödden mag!

Deze op rijm gezette felicitatie was tevens de aanleiding voor mijn contact met achterkleindochter Bela Ruth Samuel Tenenholtz. Vanuit haar woonplaats Haifa stuurde zij mij het gedicht toe en vertelde dat het in haar familie als een soort relikwie bewaard werd. ‘Het toont aan hoe de dichteres over de Joden dacht. Een compliment voor haar. In die tijd was dat niet iets vanzelfsprekends’, waarbij zij verwees naar de regels:

’t Volk, det noew in Hollaand’s buurte
Wödt verdreven en verjag.
(Het volk dat nu in de buurt van Nederland
wordt verdreven en verjaagd).

En de slotregels:

‘k Hoppe, dat oonz’ laand verdan nog
Oonze vrieje Hollaand blif,
En gin ene um zien ras of
Oavertuginge verdrif.
(Ik hoop dat ons land ons vrij Nederland blijft en niemand om zijn ras over overtuiging verdrijft).

Zoals we nu weten, liep het op onvoorstelbaar rampzalige wijze anders. In 2015 werden er Stolpersteine, struikelstenen, gelegd ter nagedachtenis aan de vermoorde Joodse ingezetenen van de gemeente Hellendoorn. Twaalf in totaal, waarvan elf behoorden tot de familie Samuel. ’n Oalen Preens werd geen honderd, hij heeft die gruwelijke tijd niet meegemaakt.

Voor het Memorymuseum schreef ik een tekst over de familie Samuel. Tijdens mijn onderzoek stelde ik een stamboom samen, beginnende bij het echtpaar David Samuel (’n Oalen Preens) en Elina Schaap. Van al hun nazaten en aangetrouwde familieleden zijn er dertig vermoord. Het enige Nijverdalse gezin dat overleefde was dat van David Samuel. Wanhopig probeerde hij zijn familie in Nijverdal en Holten te overtuigen om te verdwijnen, wayibrach te maken, op zijn Jiddisch. Twee jonge, dappere mannen gaven er gehoor aan. De rest van de familie geloofde David Samuel niet en werd afgevoerd. Niemand ‘kwam terug’. David, zijn vrouw Betje Pagrach en zijn twee dochters Wiesje en Nanny overleefden. De dochters zaten apart van elkaar ondergedoken, de ouders wisten niet waar.

Met de bevrijding kwam er een einde aan de Shoah. Dochter Danielle (geboren in 1950), net als haar zusters opgegroeid zonder grootouders, ooms en tantes, neven en nichten, zei tegen mij: ‘Na de oorlog begón het pas!’ Er wachtte David Samuel een jarenlange strijd. Met de overheid die hem zijn huis en de bezittingen van zijn vermoorde familieleden ontzegde. Tegen de daders die zijn huis leeghaalden en het interieur vernielden. Met het echtpaar dat meent recht te hebben op zijn jongste dochter, die zij enkele jaren als hun eigen kind hebben beschouwd. Een strijd die David Simon Samuel uiteindelijk won.

Midden jaren zeventig, na het overlijden van David Samuel, werd er in Nijverdal een straatnaambordje onthuld. De Samuelstraat, genoemd naar de familie Samuel. Was het cynisme, historisch besef of gewoon onverschilligheid dat er gekozen werd voor een doodlopende weg?

Tekst: Dinand Webbink