‘Werkmannen zijn bevlogen schrijvers’

HELLENDOORN/NIJVERDAL - Harm Werkman schreef van 4 december 1898 tot 20 oktober 1901 in totaal zestig ‘Brieven uit Nijverdal’ naar het ‘Twentsch zondagsblad’, uitgegeven door Willem Hilarius. Het Zondagsblad, later bekend als het Dagblad van het Oosten, is politiek gezien enigszins links van midden georiënteerd. Dat past wel bij Harm, die zijn brieven ondertekent met het weinig originele pseudoniem ‘een werkman’.

“Toen Frits Korver opperde dat ik misschien een artikel kon wijden aan een oude wandelkaart die bij hem aan de muur hangt, wist ik eigenlijk niet goed wat ik daarover kon schrijven”, vertelt Dinand Webbink. Hij schrijft regelmatig artikelen voor de ‘Reggesproake’, het tijdschrift van de Historische Kring Hellendoorn-Nijverdal (HKHN), waar Frits en hij beide deel van uitmaken.

“Ik keek eens goed naar de kaart en zag de naam ‘J. Werkman Hz’ staan. De naam Werkman is een bekende naam hier in de gemeente en ik ging op zoek naar meer informatie. Zoeken op ‘Werkman Hulsen’ leverde weinig op en het duurde even voor ik doorhad waarom niet.” Hij legt uit dat de kern van Hulsen begin twintigste eeuw een aantal kilometer verderop lag, meer richting Schuilenburg. “Het gebied dat wij nu kennen als Hulsen, werd toen Overwater en Collenstaart genoemd. Door te zoeken op Werkman gecombineerd met Overwater vond ik wel informatie over de school, die daar van 1901 tot 1920 stond. In het archief in Zwolle wist ik de zestig brieven te achterhalen en kwam ik meer te weten over de man die in onze gemeente bekend is geworden als ‘meester Werkman’. Hij bleek de vader te zijn van Jan Werkman, die de wandelkaart heeft gemaakt, compleet met een boekje met routes en beschrijvingen.”

De wandelkaart waar het allemaal mee begon en een extra editie van ‘Reggesproake’ opleverde over het leven en werk van de Werkmannen. 

Dinand ontdekte niet alleen dat ‘meester’ Harm Werkman de vader was van kaartenmaker Jan, er waren nog twee zonen: Gerhard en Evert. “Alle drie bleken zij als journalist en schrijver werkzaam te zijn geweest, schrijven zat blijkbaar in hun genen. En het waren bevlogen schrijvers.” Dinand haalt enkele passages uit zijn artikel aan, waarin hij niet alleen ingaat op het leven van Harm Werkman, maar ook op dat van zijn zonen. “Het artikel bleef maar uitdijen”, vertelt hij verder. “Het werd te veel voor een artikel in de gewone uitgave van Reggesproake, dus besloten we er een speciale uitgave van te maken. Die hebben we gemiddeld zo’n twee keer per jaar.”

Hoezeer de informatie uitdijde blijkt wel uit het feit dat DInand na voltooiing van het artikel, maar vóór publicatie, een mailtje ontving van Leo Enthoven, schrijver van ‘Schakel in de samenleving; 125 jaar DeventerDagblad’. “Hij had ontdekt dat Gerhard Werkman, toen hij hoofdredacteur was bij het Deventer Dagblad solliciteerde bij de CIA. We zaten toen midden in de Koude Oorlog en hij wilde spion worden, wat zou betekenen dat hij onder andere zijn broer Evert moest bespioneren. Of dat ook echt gebeurd is, heb ik (nog) niet onderzocht.”

Nadat een brand in 1920 ‘zijn’ school verwoestte, solliciteerde Harm Werkman bij een school in de buurt van Amsterdam, waar hij met zijn thuiswonende kinderen naar toe verhuisde. “Bijzonder dat Gerhard toch weer hier in de buurt terecht kwam en zich veel bezig hield met het Saksisch. Wat ik tijdens mijn onderzoek wel apart vond, is het feit dat ik in Amsterdam vlakbij Evert heb gewoond en in Deventer vlakbij het ziekenhuis waar Gerhard overleed.”

Reggesproake is te koop bij Primera Hofman en Cigo Spithoff.